Bir asır önce Samsun'da söylenen sözler, bugün bize ne anlatıyor? Geçen yıl, 10 Kasım'da eşimle birlikte Anıtkabir'i ziyaret etmeye karar verdik. Eşim bir tarih öğretmeni. Atatürk'e duyduğu sevgi ve saygıyı yıllardır öğrencilerine aktarmaya çalışan bir eğitimci. Ben ise dünyayı ve evreni bilim yoluyla anlamaya çalışan bir fizikçiyim. 9 Kasım sabahı Samsun'dan Ankara'ya doğru yola çıktık. Yol boyunca Atatürk'ün sevdiği şarkıları dinledik. Onun hayatından, düşüncelerinden, ülkemize kazandırdıklarından konuştuk. Ankara'ya yaklaştıkça içimizde tarif etmekte zorlandığım bir duygu büyüyordu. Sanki yalnızca bir şehre değil, geçmişimizin en anlamlı sayfalarından birine doğru yol alıyorduk. Ertesi sabah Anıtkabir'e ulaştığımızda kendimizi yüz binlerce insanın arasında bulduk. Gençler, çocuklar, yaşlılar... Türkiye'nin dört bir yanından gelmiş insanlar... Herkesin farklı bir hayatı, farklı bir hikâyesi vardı. Ama o sabah hepimizi birleştiren ortak bir duygu vardı. Atatürk'e duyulan sevgi ve özlem. Anıtkabir'in avlusuna girdiğimizde çok farklı bir şey hissettim. Sanki binlerce insanın duygusu birbirine ekleniyor, her birimizin içinde büyüyerek hepimizi sarıyordu. Kendimi hiç yabancı hissetmedim. Aksine, sanki çok uzun zamandır özlediğim birinin evine gelmiş gibiydim. İçimde hem büyük bir huzur hem de anlatılması güç bir heyecan vardı. Bir an durup çevreme baktım. O kalabalığın içinde herkesin aynı duyguyla orada bulunması beni derinden etkiledi. Ve kendi kendime sordum: Bir insan, aramızdan ayrılışının üzerinden bunca yıl geçmesine rağmen milyonlarca insanın yüreğinde nasıl böylesine güçlü bir yer tutabilir? Bu sorunun cevabını yalnızca onun kazandığı savaşlarda, kurduğu Cumhuriyet'te ya da gerçekleştirdiği devrimlerde aramak yeterli miydi? Yoksa Atatürk'ü bu kadar önemli kılan, bize bıraktığı çok daha derin bir düşünce mirası mıydı? İşte bu sorular zihnimde dolaşırken, daha sonra okuduğum tarihsel bir belge beni çok etkiledi. Atatürk'ün 22 Eylül 1924 tarihinde Samsun'da öğretmenlere yaptığı konuşma... Atatürk Araştırma Merkezinin yayımladığıAtatürk'ün Söylev ve Demeçleri adlı eserde yer alan bu konuşmayı okuduğumda, Anıtkabir'de hissettiğim duygulara bambaşka bir anlam kazandıran düşüncelerle karşılaştım. Bir düşünün... Cumhuriyet henüz bir yaşında bile değildir. Kurtuluş Savaşı'nın yaraları sarılmaya çalışılmaktadır. Ülke yoksuldur. Eğitim imkânları sınırlıdır. Mustafa Kemal, Samsun'daki İstiklâl Ticaret Mektebinde öğretmenlerle bir araya gelir. Ve o gün, yalnızca öğretmenlere değil, aslında gelecek kuşaklara da seslenir: "Dünyada her şey için, medeniyet için, hayat için, muvaffakiyet için en hakiki mürşit ilimdir, fendir." Düşünebiliyor musunuz? Henüz Cumhuriyet'in ilk yılında, bir ülkenin geleceğini inşa etmeye çalışan lider, yol gösterici olarak ne bir kişiyi ne de değişmez kabul edilen düşünceleri gösteriyor. Bilimi gösteriyor! Ama konuşmanın beni asıl etkileyen bölümü bundan sonra başlıyor. Atatürk, bilimin sürekli geliştiğini, yeni bilgilerin izlenmesi gerektiğini ve geçmişte ortaya konmuş bilgileri, aradan geçen bilimsel gelişmeleri dikkate almadan bugün aynen uygulamaya çalışmanın doğru olmadığını anlatıyor. Bu düşüncenin ne kadar önemli olduğunun farkında mıyız? Atatürk, bir asır önce yalnızca bilime inanmayı değil,bilginin değişebileceğini kabul etmeyi de öğütlüyor. Çünkü bilim, değişmez doğrulara körü körüne bağlanmak değildir. Bilim; soru sormaktır, araştırmaktır, kanıt aramaktır. Gerektiğinde yıllardır doğru bildiğimiz bir düşünceyi terk edebilmektir. İşte benim yıllardır öğrencilerime anlatmaya çalıştığım bilimsel düşüncenin özü de budur. Ama aynı konuşmada çok daha çarpıcı bir düşünceyle karşılaşıyoruz. Kendisine gösterilen büyük sevgi ve övgüler karşısında Mustafa Kemal, "Bir milletin bütün sorunlarının çözümünü tek bir kişiden beklemesinin doğru olmadığını" hatırlatıyor. Düşünün! Bir milleti bağımsızlığına kavuşturmuş, Cumhuriyet'i kurmuş, halkının büyük sevgisini kazanmış bir lider, insanlara kendisine koşulsuz bağlanmalarını değil, milletin kendi gücüne güvenmesini öğütlüyor. Bence bu, üzerinde uzun uzun düşünmemiz gereken olağanüstü bir anlayıştır. Çünkübir toplumun geleceği, yalnızca bir insanın büyüklüğüne değil, o toplumun yetiştirdiği insanların düşünme gücüne dayanmalıdır. Ve şimdi, Anıtkabir'de yaşadığım o olağanüstü duyguyu yeniden düşünüyorum. O gün orada binlerce insanla aynı özlemi paylaşmıştım. Ama Atatürk'ün bu konuşmasını okuduktan sonra kendime başka bir soru sormadan edemedim: Acaba biz Atatürk'ü gerçekten anlamaya mı çalışıyoruz, yoksa onu yalnızca anmakla mı yetiniyoruz? Aradan 102 yıl geçti. Bugün insanlık evrenin milyarlarca yıllık geçmişini araştırıyor. Başka gezegenlerde yaşam arıyor. Yapay zekâyla yeni bir çağın kapılarını aralıyor. Peki, biz neredeyiz? Bu büyük bilimsel yolculuğun yalnızca izleyicisi mi olacağız, yoksa yeni keşifler yapan, bilgi üreten ve insanlığın geleceğine katkıda bulunan bir toplum mu? Daha da önemlisi, çocuklarımızı nasıl yetiştiriyoruz? Onlara soru sormayı mı öğretiyoruz, yoksa verilen cevapları ezberlemeyi mi? Yanlış olduğunu düşündükleri bir fikre itiraz edebiliyorlar mı? Merak ediyorlar mı? Araştırıyorlar mı? Yoksa bilmedikleri konularda bile bildiklerini mi sanıyorlar? Bir toplumun en büyük tehlikesi, bilmediğinin farkında olmaması değil midir? Sevgili gençler, Atatürk'ü anlamak için yalnızca onun hayatını, kazandığı savaşları ve gerçekleştirdiği devrimleri öğrenmek yeterli değildir. Onun dünyaya nasıl baktığını da anlamak gerekir. Çünkü Atatürk'ün büyüklüğü, yalnızca yaşadığı dönemde yaptıklarında değil, kendisinden sonra gelecek kuşaklara gösterdiği yoldadır. O yol, aklın ve bilimin yoludur. Bir bilim insanı olarak inanıyorum ki Atatürk'ü gerçekten anlamanın en güzel yollarından biri, onun bilimsel düşünceye duyduğu güveni yeni kuşaklara aktarabilmektir. Her yıl 10 Kasım'da büyük bir özlem duyuyoruz. Ama bu özlemi, onun hayal ettiği çağdaş ve bilim üreten toplumu oluşturma çabasına ne kadar dönüştürebiliyoruz? İşte benim için 10 Kasım'ın en anlamlı sorusu budur. Atatürk'ü özlüyoruz. Ama yalnızca büyük bir komutanı, Cumhuriyetimizin kurucusunu özlemiyoruz. Onun geleceğe bakışını özlüyoruz. Bilime duyduğu güveni, eğitime verdiği önemi, gençlere beslediği umudu özlüyoruz. Bir milletin kaderinin değiştirilebileceğine olan inancını özlüyoruz. Ve bazen düşünüyorum... Acaba bugün yaşasaydı, bilimsel düşüncenin yeterince gelişmediği, insanların sorgulamadan inanmaya yöneldiği, bilginin yerini zaman zaman gerçek dışı hikâyelerin aldığı bir dünyaya nasıl bakardı? Bize yeniden aklı ve bilimi mi hatırlatırdı? Belki de en çok, kendi sözlerini ezberlemek yerine onların anlamını kavramamızı isterdi. Çünkü bilimsel düşünceyi savunan bir insanın en büyük mirası, düşüncelerinin sorgulanmadan tekrarlanması değil, o düşüncelerin açtığı yolda daha ileriye gidilebilmesidir. Bu 10 Kasım'da gençlere söylemek istediğim bir şey var: Atatürk'ü yalnızca tarih kitaplarının sayfalarında aramayın. Onu, merak ettiğiniz bir sorunun cevabını araştırırken de anlamaya çalışın. Bir düşüncenin doğruluğunu sorgularken, bir bilimsel keşfin peşinden giderken, ülkenizin geleceği için yeni fikirler üretirken de hatırlayın. ÇünküAtatürk'ü anlamak, geçmişe hayranlık duymakla başlayabilir; ama geleceğe karşı sorumluluk hissetmekle anlam kazanır. Bu 10 Kasım'da saatler yine 09.05'i gösterdiğinde saygıyla ayağa kalkacağız. Yine hüzünleneceğiz. Belki yine Anıtkabir'de binlerce insan aynı özlemle bir araya gelecek. Ama ardından kendimize şu soruyu soralım: Atatürk'ün yokluğuna üzülürken, onun varlığıyla bize kazandırmak istediği düşünce dünyasını ne kadar yaşatabiliyoruz? Unutmayalım... Bazı insanlar yaşadıkları çağı değiştirir. Bazıları ise kendilerinden sonra gelecek kuşaklara da dünyayı değiştirme cesareti bırakır. Mustafa Kemal Atatürk, işte o insanlardan biriydi. Onu özlemle, saygıyla ve minnetle anıyorum.