Dünya Geleceğini İnşa Ederken Biz Ne Yapıyoruz? Fransa'da yürütülenITER (Uluslararası Termonükleer Deneysel Reaktör) projesi, insanlık tarihinin en büyük uluslararası bilimsel girişimlerinden biri. Amaç, Güneş'in ve yıldızların enerji üretmesini sağlayan nükleer füzyon sürecini Dünya'da kontrollü biçimde gerçekleştirebilmek. Bir düşünün! İnsanlık, yıldızların enerji üretme sırrını Dünya'ya taşıyarak geleceğin enerji sorununa köklü bir çözüm bulmanın peşinde. Eğer başarabilirlerse, bu yalnızca bilimsel bir başarı olmayacak; insanlık tarihinin en büyük enerji devrimlerinden birinin kapısını aralayabilecek. Avrupa Birliği, Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Rusya, Japonya, Hindistan ve Güney Kore bu projede birlikte çalışıyor. Dikkat edin! Siyasi ve ekonomik alanlarda birbirleriyle rekabet eden, hatta zaman zaman ciddi anlaşmazlıklar yaşayan ülkeler, doğanın bir sırrını çözebilmek için aynı bilimsel hedefte buluşuyor. Projenin geçmişi 1980'li yıllara uzanıyor. Bugüne kadar devasa yatırımlar yapıldı. Toplam maliyet, hesaplama kapsamına göre onlarca milyar avroya ulaşıyor. Üstelik ITER'in kendisi ticari bir elektrik santrali olmayacak. Gelecekte böyle santrallerin kurulmasını sağlayacak bilimsel ve teknolojik bilgiyi üretmeyi amaçlıyor. Peki, birbirleriyle ekonomik ve siyasi alanlarda rekabet eden bu ülkeler, neden milyarlarca avroyu henüz sonucu kesin olmayan bir bilimsel araştırmaya yatırıyor? Onları aynı hedef etrafında buluşturan bu büyük heyecanın kaynağı ne? Ve asıl düşündürücü soru şu: Dünya geleceğin enerjisini keşfetmek için böylesine büyük bir bilimsel yarışın içindeyken Türkiye bu yarışın neresinde? Biz neden benzer bir bilimsel heyecanı, kararlılığı ve uzun vadeli araştırma kültürünü ülkemizde yeterince göremiyoruz? İşte temel bilimlerin önemini ve geleceğimizi yeniden düşünmemizi gerektiren soru tam da burada başlıyor. Maddenin Sırlarını Çözmek İçin Milyarlar Harcanır mı? Şimdi de İsviçre ile Fransa sınırındakiCERN'e bakalım. Burada bulunanBüyük Hadron Çarpıştırıcısı, insanlığın inşa ettiği en büyük bilimsel deney düzeneklerinden biri. Yaklaşık 27 kilometre uzunluğunda bir hızlandırıcı? Devasa dedektörler? Dünyanın dört bir yanından gelen binlerce bilim insanı ve mühendis? CERN'in yıllık bütçesi bir milyar İsviçre frangını aşıyor. Peki bütün bunlar ne için? Yeni bir otomobil üretmek için mi? Daha gelişmiş bir cep telefonu yapmak için mi? Hayır! Maddenin en temel yapı taşlarını ve doğanın nasıl işlediğini anlamak için. 2012 yılında Higgs bozonunun keşfedilmesi, bu uzun soluklu çalışmaların en önemli sonuçlarından biri oldu. Ama bir düşünün? Bir parçacığın varlığını ortaya koyabilmek için neden onlarca yıl çalışılır? Neden milyarlarca dolarlık deney düzenekleri kurulur? Çünkü bilim insanları, doğanın henüz bilmediğimiz yasalarını keşfetmenin insanlığın geleceğini değiştirebileceğini biliyor. Üstelik bu araştırmaların değeri yalnızca ortaya çıkan teknolojilerle ölçülemez. İnsanlığın maddeye, enerjiye ve evrene ilişkin bilgisini de değiştiriyorlar. Bir toplumun gelişmişliğini yalnızca ürettiği ürünlerle değil, doğaya sorabildiği soruların derinliğiyle de değerlendirmek gerekmez mi? Evreni Anlamak İçin Uzaya Açılan Gözler 1990 yılında uzaya gönderilenHubble Uzay Teleskobu, insanlığın evrene bakışını değiştirdi. On yıllara yayılan hazırlıklar? Milyarlarca dolarlık yatırımlar? Sayısız bilim insanının emeği? Bütün bunlar sayesinde uzak galaksileri, yıldızların doğumunu ve ölümünü, evrenin genişleme tarihini çok daha ayrıntılı inceleyebildik. ArdındanJames Webb Uzay Teleskobu geldi. Yaklaşık 10 milyar dolarlık geliştirme ve hazırlık maliyetiyle insanlığın en büyük bilimsel yatırımlarından biri daha gerçekleştirildi. Peki neden? Milyarlarca yıl önce oluşmuş galaksileri incelemek, yıldızların ve gezegen sistemlerinin nasıl doğduğunu anlamak için. Bir başka deyişle, insanlık kendi geçmişini, evrenin geçmişinde arıyor. Düşünebiliyor musunuz? İnsanlık, milyarlarca dolar harcayarak milyarlarca yıl öncesine bakmaya çalışıyor! Bir deUluslararası Uzay İstasyonu var. 1998'de inşasına başlanan ve 2000 yılından beri kesintisiz insan varlığını sürdüren bu dev laboratuvarın toplam program maliyeti yüz milyarlarca dolarlık ölçekte. Dünya'dan yaklaşık 400 kilometre yükseklikte insanlar yaşıyor, deneyler yapıyor ve bilimsel araştırmalar yürütüyor. Neden? Maddenin, canlıların ve insan bedeninin ağırlıksızlığa yakın koşullarda nasıl davrandığını anlamak için. Bir başka olağanüstü örnek deLIGOGözlemevleri. Bilim insanları, Einstein'ın 1916'da öngördüğü kütleçekim dalgalarını doğrudan ölçebilmek için onlarca yıl çalıştı. Ve 2015 yılında başardılar! Birbirleriyle birleşen iki kara deliğin oluşturduğu uzay-zaman dalgalanmaları, Dünya'daki olağanüstü hassas aygıtlarla ölçülebildi. İnsanlık, milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki bir olayın uzay-zamanda oluşturduğu son derece küçük değişimleri ölçebilecek düzeye ulaştı. Şimdi düşünelim? Bütün bu çalışmaların ortak noktası ne? İnsanlığın henüz bilmediğini öğrenme, doğayı anlama ve gerçeğe biraz daha yaklaşma tutkusu! Peki Türkiye Bu Büyük Bilim Yolculuğunun Neresinde? İşte şimdi kendi ülkemize dönelim. Önceki iki yazımızda ülkemizde temel bilimlerin, üniversitelerin ve özellikle öğretmen yetiştiren programların karşı karşıya bulunduğu sorunları tartışmıştık. Fizik, kimya, biyoloji ve matematik gibi alanlara yönelik ilginin azalmasını, bazı üniversitelerde kontenjanların doldurulamamasını ve bilimsel eğitimin geleceğine ilişkin kaygılarımızı dile getirmiştik. Elbette Türkiye'de çok değerli bilim insanları var. Üniversitelerimizde, TÜBİTAK bünyesinde ve çeşitli araştırma merkezlerinde önemli çalışmalar yürütülüyor. CERN gibi uluslararası bilimsel girişimlerde Türk araştırmacılar da görev alıyor. Bunları görmezden gelemeyiz. Ancak kendimize şu soruyu sormak zorundayız: Türkiye, temel bilimlerde uzun yıllara yayılan, güçlü biçimde finanse edilen ve uluslararası ölçekte öncü olabilecek kaç büyük araştırma programını sürdürebiliyor? Daha da önemlisi? Kaç gencimiz geleceğini bir fizikçi, kimyacı, biyolog veya matematikçi olarak güvenle hayal edebiliyor? Kaç üniversitemizde genç araştırmacılar, geçim ve gelecek kaygılarından uzak biçimde bilimin henüz yanıtlanmamış sorularına odaklanabiliyor? Ve bir başka düşündürücü soru: Dünya temel bilimlere milyarlarca dolar yatırırken bizim bazı üniversitelerimizde fizik, kimya, biyoloji ve matematik bölümleri neden yeterli öğrenci bulmakta zorlanıyor? Bu yalnızca üniversitelerin sorunu olabilir mi? Yoksa ülkemizin bilim, eğitim ve kalkınma politikalarını yeniden düşünmemizi gerektiren çok daha büyük bir sorunun işareti mi? Dünyanın önde gelen ülkeleri temel bilimleri stratejik bir güç olarak görürken bizim bu alanların geleceği konusunda kaygı duymamız gerçekten düşündürücü. Temel Bilimlerini Zayıflatan Bir Ülkenin Eğitim Sistemi Güçlü Olabilir mi? Bence üzerinde en fazla düşünmemiz gereken soru bu. Çünkü temel bilimler yalnızca araştırma laboratuvarlarında yaşamaz. Üniversitelerde, okullarda ve öğretmenlerin düşünme ve öğretme biçimlerinde de yaşar. Bir fizik öğretmeni öğrencisine yalnızca hareket yasalarını öğretmez. Bir kimya öğretmeni yalnızca elementleri ve tepkimeleri anlatmaz. Bir biyoloji öğretmeni yalnızca canlıların yapılarını tanıtmaz. İyi yetişmiş bir öğretmen, öğrencisine çok daha değerli bir şey kazandırır: Merak etmeyi, soru sormayı, kanıt aramayı ve gerektiğinde kendi düşüncesini değiştirebilmeyi. İşte bilimsel düşüncenin temeli budur. Peki, temel bilimleri zayıflayan bir üniversite sistemi, geleceğin öğretmenlerini nasıl yetiştirecek? Bilimsel araştırmadan uzaklaşmış bir eğitim sistemi, sorgulayan ve üreten nesiller yetiştirmekte ne kadar başarılı olabilir? Bilimi yalnızca kitaplardan öğrenen, ancak bilginin nasıl üretildiğini yeterince deneyimlemeyen bir toplum, başkalarının geliştirdiği teknolojileri kullanmakla yetinme tehlikesiyle karşı karşıya kalmaz mı? Oysa geleceğin dünyasında yalnızca teknolojiyi kullanabilmek yeterli olmayacak. Onu anlayabilmek, geliştirebilmek ve gerektiğinde yenisini üretebilmek gerekecek. Bir ülkenin bilimsel geleceği yalnızca laboratuvarlarında değil, sınıflarında da belirlenir. Temel Bilimler Bize Teknolojiden Daha Fazlasını Verir Burada çok önemli bir noktayı da unutmamalıyız. Temel bilimleri yalnızca ekonomik kalkınmanın bir aracı olarak görmek, onların gerçek değerini eksik anlamaktır. Çünkü fizik, kimya, biyoloji, matematik ve diğer temel bilimler, insanlığın gerçeği arama çabasının en güçlü araçları arasındadır. İnsanlar tarih boyunca doğayı anlamaya çalıştı. Gök gürültüsünü, yıldırımları, depremleri, hastalıkları, yıldızları ve gezegenlerin hareketlerini açıklamak için sayısız hikâye üretti. Bilim ise insanlığa farklı bir yol gösterdi. Bir açıklamanın ne kadar etkileyici olduğuna değil, doğanın gözlemleriyle ve deneylerle ne kadar uyuştuğuna bakmayı öğretti. Şimdi düşünelim? Doğa yasaları ülkelerin sınırlarına göre değişir mi? Bir elektron Türkiye'de başka, Amerika'da başka mı davranır? Kütleçekimi Çin'de farklı, Avrupa'da farklı mı işler? Elbette hayır! Doğa, bizim düşüncelerimize, inançlarımıza veya beklentilerimize göre hareket etmez. Onu anlamanın yolu gözlem yapmak, soru sormak, deneyler gerçekleştirmek ve açıklamalarımızı sürekli sınamaktan geçer. Üstelik bilimsel bilgi de değişebilir, gelişebilir ve yanlışlanabilir. Bilimin gücü tam da buradadır. Bilim, yanılabileceğimizi kabul ederek gerçeğe yaklaşmanın yollarını arar. Bu nedenle temel bilimler yalnızca teknolojik bağımsızlığın değil, özgür ve eleştirel düşüncenin gelişmesinin de vazgeçilmez dayanaklarından biridir. Geleceği Kimler İnşa Edecek? Bugün dünyanın farklı ülkelerinde binlerce araştırmacı, henüz yanıtını bilmediğimiz sorular üzerinde çalışıyor. Evren nasıl başladı? Madde neden var? Karanlık madde nedir? Yaşam nasıl ortaya çıktı? Yıldızların enerjisini Dünya'da güvenli ve sürdürülebilir biçimde kullanabilecek miyiz? Bu soruların bazılarına yakın gelecekte yanıt bulabiliriz. Bazıları ise belki onlarca yıl daha araştırılacak. Ama insanlık vazgeçmiyor. Çünkü bilimsel ilerlemenin temelinde, henüz bilinmeyeni öğrenme isteği var. Peki biz? Biz bu büyük bilim yolculuğunun yalnızca izleyicisi mi olacağız, yoksa yeni sorular soran, keşifler yapan ve insanlığın ortak bilgi birikimine katkı sunan ülkeler arasında mı yer alacağız? Bunun için temel bilimleri yeniden eğitim ve araştırma politikalarımızın merkezine yerleştirmeliyiz. Üniversitelerimizi yalnızca diploma veren kurumlar olarak değil, bilginin üretildiği merkezler olarak güçlendirmeliyiz. Gençlerimizin fizik, kimya, biyoloji ve matematik alanlarına yönelmelerini sağlayacak bilimsel ve mesleki koşulları oluşturmalıyız. Öğretmen yetiştiren programlarımızın niteliğini yükseltmeli, araştırmayı ve sorgulamayı eğitimin ayrılmaz parçası hâline getirmeliyiz. Her şeyden önemlisi, temel bilimlere yapılan yatırımları kısa vadeli bir harcama olarak değil, ülkemizin geleceğine yapılan uzun vadeli bir yatırım olarak görmeliyiz. Çünkü insanlık tarihi bize önemli bir gerçeği gösteriyor: Bugün yaşamımızı değiştiren pek çok teknolojinin temelinde, geçmişte yalnızca doğayı anlamak amacıyla yapılmış araştırmalar bulunuyor. Bir zamanlar elektrik ve manyetizmanın sırlarını araştıran bilim insanları, bugünün teknolojik dünyasının temellerini atacaklarını bütün ayrıntılarıyla bilmiyorlardı. Kuantum fiziğinin öncüleri de araştırmalarının gelecekte bilgisayarları, lazerleri ve modern elektroniği mümkün kılan bilimsel temeller arasında yer alacağını öngörememişlerdi. Geleceğin hangi keşiften doğacağını bugünden her zaman bilemeyiz. Ama bir şeyi biliyoruz: Gelecek, bilinmeyeni araştırmaktan vazgeçmeyen toplumların katkılarıyla şekillenecek. Artık Sadece Konuşmak Yeterli mi? Üç yazılık bu dizinin sonunda, başlangıçtaki sorumuza dönelim: Bir ülke temel bilimlerden vazgeçebilir mi? Belki vazgeçebilir. Ama o zaman başkalarının keşfettiği doğa yasalarını öğrenmekle, başkalarının geliştirdiği teknolojileri kullanmakla ve geleceğini başkalarının ürettiği bilgiye bağımlı kılmakla yetinme riskini de göze almış olur. Oysa bu ülkenin gençleri, bilim insanları ve öğretmenleri çok daha fazlasını hak ediyor. Peki ne yapmalıyız? Öncelikle temel bilimlere ayrılan kaynakları artırmalı ve bilimsel araştırmaları birkaç yıllık değil, en az on yıllık istikrarlı programlarla desteklemeliyiz. Genç araştırmacılara güvenli bir gelecek sunmalı, üniversitelerimizin laboratuvarlarını ve araştırma altyapılarını güçlendirmeliyiz. Öğretmen yetiştirme sistemimizi bilimsel araştırmalarla daha güçlü biçimde buluşturmalıyız. CERN, ITER ve uzay araştırmaları gibi uluslararası bilimsel girişimlere katılımı bireysel çabaların ötesine taşıyarak ulusal hedeflerimizin arasına yerleştirmeliyiz. Ve bütün bunları bilimsel liyakat, şeffaflık ve uzun vadeli planlama ilkeleriyle gerçekleştirmeliyiz. Çünkü mesele yalnızca daha fazla para harcamak değil; bilime, bilim insanına ve bilimsel düşünceye hak ettiği değeri vermektir. Şimdi son bir soru? Dünya, henüz bilinmeyenleri keşfetmek için milyarlarca dolar harcarken biz gençlerimizin bilim insanı olma hayallerini yeterince destekleyemiyorsak, geleceğin dünyasında nasıl söz sahibi olacağız? Unutmayalım: Doğa yasaları hiçbir ülkeye ait değildir. Ama onları keşfetmek için emek veren toplumlar, geleceğin şekillenmesinde söz sahibi olurlar. Ve belki de artık kendimize sormamız gereken asıl soru şu: Geleceği başkalarının keşiflerinden öğrenen bir ülke mi olacağız, yoksa o geleceğin keşiflerine kendi imzamızı atan bir ülke mi?